Pismo do litewskich instytucji o zapewnienie podstawowych warunków opieki nad zabytkowymi nekropoliami

Pismo do litewskich instytucji o zapewnienie podstawowych warunków opieki nad zabytkowymi nekropoliami

Każdego roku, we współpracy z administracją Cmentarza Bernardyńskiego i na Rossie, Społeczny Komitet Opieki nad Starą Rossą (SKOnSR) zaprasza mieszkańców Wilna i Wileńszczyzny do przybycia na te historyczne nekropolie, aby wspólnie włączyć się w prace porządkowe przed dniem Wszystkich Świętych. Cieszy widok młodych osób z polskich i litewskich szkół, nauczycieli i innych wolontariuszy, którzy poświęcają swój czas, pracę i okazują szczere zaangażowanie w zachowanie tych wyjątkowych miejsc. Jest jednak także druga strona tej inicjatywy, o której musimy mówić otwarcie.

Członkowie Komitetu uczestniczą w tych akcjach porządkowych, rozmawiają z wolontariuszami, obserwują ich wysiłek i oczekiwania, a jednocześnie widzą, w jakich warunkach muszą pracować. Musimy przyznać, że to, co obserwujemy, nie tylko zaskakuje i rozczarowuje. Budzi poważny niepokój, a czasami wręcz poczucie wstydu z powodu braku wyraźnego przywództwa, inicjatywy i konsekwentnego działania ze strony odpowiedzialnych instytucji. Instytucji, które zgodnie ze swoimi kompetencjami i zobowiązaniami powinny troszczyć się o historyczne dziedzictwo stolicy.

Nie możemy godzić się na sytuację, w której ciężar porządkowania i ochrony zabytkowych cmentarzy wciąż w dużej mierze spoczywa na barkach społeczników, pojedynczych pasjonatów, społeczności szkolnych i wolontariuszy. Ich poświęcenie nie może stać się zasłoną dla bezczynności instytucji. Wolontariackie akcje porządkowe są wyrazem obywatelskiej postawy i wspólnotowości, a nie zastępstwem odpowiedzialności państwa czy samorządu.

Członek organizacji non-profit Dariusz Lewicki 8 listopada 2026 r. wystosował pismo do litewskich instytucji i przedstawił kilka konkretnych przykładów problemów, z którymi SKOnSR i inni spotykają się praktycznie podczas każdej akcji porządkowej.

1) Kiedy zwracamy się do administracji cmentarza z prośbą o duże czarne worki do zbierania zgrabionych liści, najczęściej otrzymujemy odpowiedź, że ich ilość jest ograniczona. Dostajemy kilka rolek, a gdy prosimy o więcej, wyjaśnia się nam, że administracja po prostu nie ma nic więcej do zaoferowania. Co to oznacza w praktyce? Wolontariusze, którzy przychodzą pomóc w porządkowaniu cmentarzy, muszą sami zadbać o niezbędne materiały, kupować worki i przywozić je na własny koszt.

Problem jednak na tym się nie kończy. Administracja zaleca używanie mocnych worków, jeśli są w zasięgu. Pojawia się jednak całkowicie uzasadnione pytanie: skąd wziąć takie wytrzymałe worki, skoro również ich brakuje? W rezultacie zgrabione liście pozostają w stertach, schną, gromadzą się, zasłaniają sąsiednie groby, a w niektórych miejscach nie doczekują się wywiezienia.

2) Kolejnym problemem jest organizacja odbioru odpadów. W akcjach porządkowych uczestniczą wolontariusze w różnym wieku, w tym również uczniowie młodszych klas. Jest rzeczą naturalną, że młodsze dzieci nie zawsze są w stanie przenosić duże i ciężkie worki z liśćmi oraz innymi odpadami zielonymi. Dlatego część zgrabionych liści pozostaje w stertach przy alejkach, pomnikach, w bardziej oddalonych sektorach cmentarzy oraz w innych miejscach, w których powinien być zapewniony regularny odbiór odpadów. Powstaje paradoksalna sytuacja: ludzie przychodzą porządkować cmentarze, szczerze i z zaangażowaniem pracują, ale z powodu braku odpowiedniej logistyki i organizacji efekty ich pracy pozostają niepełne. W niektórych miejscach jeszcze do 1 listopada, kiedy na cmentarze przybywają setki odwiedzających, rodzin i turystów, nadal widzimy górki nieuprzątniętych liści, nieuporządkowane odpady, a miejscami wręcz prawdziwy bałagan.

3) Kolejnym, równie istotnym problemem jest podstawowy sprzęt do pracy. Kiedy prosimy o grabie, okazuje się, że nie ma ich wystarczająco dużo dla wszystkich wolontariuszy. Trzeba dzielić się dostępnymi narzędziami i czekać na swoją kolej, co oznacza stratę czasu i mniejszą efektywność pracy. Co więcej, mówimy nie tylko o Cmentarzu na Rossie, ale również o Cmentarzu Bernardyńskim, gdzie także prowadzone są prace porządkowe. Oba zabytkowe cmentarze potrzebują odpowiedniej ilości sprzętu.

4) Szczególnie trudny do zrozumienia jest jednak inny problem – brak taczek. Bez podstawowych narzędzi, które umożliwiłyby transport zebranych liści i innych odpadów, wolontariusze zmuszeni są przenosić wszystko ręcznie. Biorąc pod uwagę rozległość terenu cmentarzy, oddalone sektory, układ alejek oraz wiek wolontariuszy, nie tylko znacznie utrudnia to pracę, ale również w oczywisty sposób obniża jej efektywność.

5) Warto wspomnieć także o jeszcze jednej wyjątkowej tradycji, z której SKOnSR jest szczerze dumny. 1 listopada na wymienionych nekropoliach płoną znicze pamięci. Jest to wspólny dar dla Wilna i jego mieszkańców, możliwość przyjścia w tym wyjątkowym dniu na zabytkowe cmentarze, podziwiania przestrzeni rozświetlonej tysiącami płomyków, spokojnego spaceru, zadumy, wspomnienia tych, którzy odeszli, i choćby na chwilę zatrzymania się w codziennym pośpiechu. Niestety, realizacja i zakończenie tej pięknej inicjatywy wiążą się z bardzo praktycznymi problemami. Rozstawienie tysięcy zniczy, a następnie zebranie ich po zakończeniu uroczystości, wymaga znacznego wysiłku fizycznego, odpowiedniej liczby osób oraz właściwego sprzętu.

Wracamy więc do tej samej kwestii, czyli braku taczek i podstawowego wyposażenia. Gdyby dostępna była odpowiednia liczba taczek, wszystkie te prace można byłoby wykonać znacznie szybciej, sprawniej i przy mniejszym wysiłku wolontariuszy. Obecnie nawet tak piękna inicjatywa, będąca darem dla miasta, wymaga dodatkowego wysiłku fizycznego, którego można byłoby uniknąć dzięki odpowiedniemu przygotowaniu. Wydawałoby się, że po 18 latach pielęgnowania tej tradycji powinniśmy już nie tylko wiedzieć, jak ją tworzyć, ale również jak właściwie organizować wszystkie działania związane z jej realizacją i późniejszym porządkowaniem terenu.

Wszystko to nie są wygórowane ani niemożliwe do spełnienia wymagania. Mówimy o podstawowym przygotowaniu do corocznych, z góry zaplanowanych akcji porządkowych. Jeżeli nawet tak proste, ale niezbędne kwestie organizacyjne nie są w stanie zostać zapewnione podczas corocznych prac porządkowych, to czego możemy oczekiwać, mówiąc o bardziej skomplikowanych kwestiach związanych z opieką nad Cmentarzem na Rossie i Cmentarzem Bernardyńskim, ich renowacją, ochroną zabytkowych nagrobków oraz długofalowym zachowaniem ich dziedzictwa?

Nie możemy dopuścić do tego, aby dobra wola społeczeństwa stała się wygodnym sposobem maskowania niedociągnięć organizacyjnych. Wolontariusze przychodzą, aby pomagać, a nie po to, by rekompensować brak przygotowania instytucji i odpowiedzialnych przedsiębiorstw. Ich praca musi być szanowana, a w tym celu należy zapewnić im przynajmniej minimalne warunki do jej właściwego wykonywania.

W związku z przedstawionymi problemami, w piśmie uprzejmie, ale stanowczo poproszono:

* Wyposażyć Cmentarz na Rossie w co najmniej cztery taczki, a Cmentarz Bernardyński – w co najmniej trzy.

* Zapewnić na każdym z cmentarzy co najmniej 70 dużych i wytrzymałych worków na odpady.

* Doposażyć Cmentarze na Rossie i Bernardyński w dodatkowe 50–70 grabi na każdy cmentarz.

* Zapewnić stałe dostawy worków na odpady o pojemności co najmniej 120 litrów.

* Usprawnić organizację zbiórki i wywozu odpadów w październiku, a w szczególności bezpośrednio przed 1 i 2 listopada.

* Zapewnić, aby odpady nie były pozostawiane na grobach, nie zasłaniały nagrobków, nie utrudniały dostępu do miejsc pochówku ani nie przeszkadzały osobom odwiedzającym cmentarze.